viernes, 19 de julio de 2013

As tascas



«Ista afoto ye d’istos diyas en Taxeras (Echo) por o rincón d’Agüerri ent’a cara norte d’o Bixaurín. As tascas a caramullo de berde. As flors bi acucutan por os cuatro costaus. Os nebazos d’iste ibierno agún guardan a nieu en os altos y os barrancos se tornan clamors con asabelas golocheras como ista d’o barranco Agüerri. Iste ixarzo se planté pincho e beroyo pa que le itase l’afoto, dimpués bi eslampé como una zendella sin ni sisquiá dar-me as grazias, ¡desustanziau! Con un poema y l’afoto ¡au! dica setiembre, a fer bien. Buenas bacanzias d’estiu».



O berde d'as tascas


Con o berde que han as tascas, mesacha,
o sol tresbate os suyos prexinallos,
pierde l'esmo e por as ripas s'espacha
dexando l'oro de rusiens purnallos.

Con l'augua clara que baxan os ríos
se biste de seda a tuya gollada
y entre risos acucutan destríos
d'alegre plata en boca amoderada.

Con remilgos bi aturas as parolas
que me ferías si m'eses confianza.
T'aibas quedamén como a luna plena,

t'ausides como o grano d'a garanza,
como sospiros que eslampan d'a pena
como bisas que leban pamparolas.



«Tascas, pradera alpina; mesacha, muchacha; tresbate, confunde (extravía); prexinallos, pensamientos; l'esmo; la cabeza (inteligencia); ripas, escarpes; s'espacha, se despacha (despide); dexando, dejando; rusiens, incandescentes; purnallos, chispas; augua, agua; baxan, bajan; gollada, mirada; risos, gestos de risa; destríos, desechos; amoderada, prudente; bi aturas, detienes; parolas, palabras, me ferías, me dirías; si m'eses, si me tuvieras; t'aibas, te apartas; quedamén, pausadamente; luna plena, luna llena; t'ausides, te desvaneces (desapareces); garanza, granza; sospiros, suspiros; eslampan, huyen; bisas, brisas; leban, llevan; pamaparolas, mariposas».


miércoles, 10 de julio de 2013

Cuatro poemas y un siete


«Bo a calar aquí una ría de cuatro poemas y un siete de Francho Rodés, conoxito escritor aragonés de Sariñena, un lugar que a yo m’aima muito igual como os suyos poemas. Los he trigau d'o libro "Armonicos d'aire y augua" (1985) que otenió una menzión especial en o IV premio Ana Abarca de Bolea. Ye autor tamién con Paquita Maza e Gonzalo Gavín d'o Bocabulario Monegrino (2005) que fa asabela onra a l’aragonés».

  
Farinetas pa comer
y poder implir a meyodiada
cuan yes laso, mozé,
no ye pas d'agradexer.
—¡Ixo y grazias!
—¡Pos imos apañaus!

**********
Ha naxiu un diya xalapau
con o zielo feito á lizas
y una gran caguera
de boiras grisas y pardas.
Ha naxiu una gran glera
n'os ozianos ameraus
d'os nuestros sofismas.

**********
La cloxido florexer por os ripazos,
atifo como bulle por a sangre,
siento a la fabla d'o mío pueblo
renaxer con rasmia por os biellos
foraus dixaus n'a istoria.
Por baxo d'a pelleta l'acaloro
puya rusio enta la testa, esponchau n'adrenalina,
y por alto d'a ilusión y as asperanzas
ba planiando lo falcón d'o sentimiento
proyeutando la suya güembra grisa
sobre os mierderaus saputos ofizials aguaitaders.

**********
De to lo que pasé
debán os güellos tuyos,
de to lo que pensés
y t'aprendioron,
de to ixo, cosa,
res no quedará imprentau
pa lo futuro.

**********
Pa más disgrazia nuestra
yera plegau o siete.
O siete, que ye tres más tres más uno.
Tres bertuz.
Tres presonas
n'un prenzipio berdadero y unico.
Tres pecaus capitals
y tres os cruzificaus.
Tres pezetas, doze rials.
Tres y siete, os dos primos.
Tres más tres más uno,
uno que ye unidá,
como cada quisqui, ¡quio!,
que semos uno; y tamién primo.
**********

(Poemas de Francho Rodés)


martes, 9 de julio de 2013

Concurso de Coplas d'as Fiestas d'o Pilar


Chesús Aranda, ganador d’o concurso de coplas en aragonés d’as Fiestas d’o Pilar

Carmeta Pallarés y Luis Escudero ganan os premios t'as millors coplas en catalán y castellano// www.arredol.com.

Podez leyer a nueba en Arredol, Ligallo de Fablans y en o propio Concello de Zaragoza punchando en istos engalzes. Tamién se i pueden leyer as coplas:





sábado, 29 de junio de 2013

Siræsia


Columbro a istorica ilesia
feita de muro compauto
como carolinchio pauto
flamiante in locum Siræsia;

guarda d'o tiempo dismnesia
d'apretos e saquiaduras
despeitos y estandarturas
de mainates conzieters,

fuera d'os piedrapiquers
que la atrazón sin chunturas.


«Siræsia, Siresa (Ziresa, Ciresa); columbro, vislumbro; ilesia, iglesia; feita, construida; compauto, compacto; carolinchio, carolingio; pauto, pacto; flamiante, radiante; in locum Siræsia, expresión latina que significa en la población de Siresa; dismnesia, debilidad de la memoria; apretos, aprietos; saquiaduras, saqueos; despeitos, despechos; estandarturas, extravagancias; mainates, magnates; conzieters, caprichosos; fuera de, salvo; piedrapiquers, picapedreros; atrazón, construyeron; chunturas, junturas».


«Ista composizión poetica se clama “dezima espinela” ye compuesta por zinco pareaus de arte menor (octosilabos) que s’atrazan como lo se fazié Bizén Espinel en o sieglo XVI. En o diya de San Pietro, 29 de chunio, patrón de Ziresa, ye adedicada a toz os chóbens d’o lugar que s’han apuntau a la asoziazión La Borda, a muitos ne conoxco dende chicotons e a otris los beigo crexer agora».



«O biello cartulario d'a ilesia de San Pietro de Ziresa, d'o cualo i quedan reús en a seo de Uesca en un solo cuadernet d'o sieglo XII transcrito por Antón Durán Gudiol, canonche archibero d'ista seo, cuaterna asabelas formas d'o nombre de Ziresa: "Syrasie, Sirasia, Siræsia, Ciresia, Siresia, Syresia, Syresie, Siresa". Antón Ubieto Arteta dize que todas istas son anteriors a la añada 1000, dimpués amanexen "Siressa" (1050) y "Ciresa" (1093). En "Los esponsales de la Reina Petronila y la creación de la Corona de Aragón" se cuaterna en o documento 2 (p. 91-92) "Tamen retineo mihi regalem dominium super omnes ecclesias regni mei...; super Sanctum Petrum de Ciresa cum suis pertinentiis;... A boz Ciresa (Ziresa seguntes a grafía de 1987) pertoca y remane en a fabla chesa autual. O cantar epico "La Chanson de Roland" siñala en os bersos lumero 583, 719 e 2939 "Porz de Sizer" (¿Puertos de Ziresa?). Cale pues parar firme ficazio en iste cabo. Guy de Bédécarrats fa zeprén en a toponimia de bena indoeuropeya. Pepe Lera bi enfila á preset o suyo sono: "Tzi-erre-esi-a" en do “Tzi” ye un prefixo/sufixo latinizau por os monches de San Pietro como ‘S’ ‘Ç’ u ‘C’, “esi-a” sinifica a chiqueta bal y “erre” artica. A chiqueta bal en do bi ha articas. Carlomagno establió a trabiés d'o conte franco Aureolus o monesterio de San Pietro, entre as añadas 809 y 814, dimpués de sofrir a baralla de 778 en os puertos de ‘Sizer u Ciria’». "De Lescún a Ciresa" Bédécarrats-Lera. Grupo d'Estudios de la Fabla Chesa. 1998.
   

lunes, 17 de junio de 2013

Cuenco de plega


Á punto mañana o remeyo agüega
posau en tierra, aparente pa pedir,
crosidando a o zielo que li aduye a emplir
con bogalería o cuenco de plega.

Con un tapallo como de arpillera
atrapazía un azeto esdebenir;
no amenista pon conzietos pa bibir
nomás aus e reús de zemelizera.

Con guallardía ensiste en as estadas:
os más probes u biellos almosna dan
os chóbens no que leban mascaruta.

Un cadín de pasío li escañuta
y el li fa o propio igual como un repatán:
so no ne ha que dezigüeito añadas.

  
«Cuenco de plega, vaso de recaudación; á punto mañana, temprano; remeyo, remedio; agüega, delimita; posau, sentado; aparente, dispuesto; crosidando, suplicando; aduye, ayude; emplir, llenar; con bogalería, con generosidad; tapallo, prenda de abrigo; de arpillera, de tela de saco (de esparto); atrapazía, compone; azeto, áspero; esdebenir, porvenir; amenista, necesita; pon, ningún (nada); conzietos, caprichos; aus, aves; reús, restos; zemelizera, de poca consistencia; guallardía, lozanía, ensiste, insiste; estadas, permanencias; probes, pobres; biellos, viejos; almosna, limosna; chóbens, jóvenes; leban, llevan; mascaruta, careta; cadín, cachorro; de pasío, de paseo; escañuta, ladra; li fa o propio, hace lo mismo; igual como, igual que; repatán, pastorcillo; so no ne ha, solamente tiene y no sobrepasa; dezigüeito añadas, dieciocho años».



«Malas que s'esboldregó o bloque sobietico surtió a era global deflazionaria: os pres cayoron uno par d'atro igual como lo fazión os chornals en tot o mundo zebilizau. A deflazión estió a racada d'o fluxo de l'antiga manobra comunista enta la economía global... Os europeyos de l'Este y os rusos eban a azeutar chornals pro baxos que no os normals en ozidén. A lo espuntar a decada de 1990 a oferta global de triballadors se dobló, no solo por os rusos que tamién por os chinos e indios, presonas antis emplegadas en economías zarradas e difuera d'o mercau que sin dembargo ganoron a dentrada en a economía global... Os triballadors ozidentals alufroron fito fito cómo s'ausidiban os suyos triballos debán dos suyos nasos. L'ausenzia d'un contrato sozial global, d'una menima lechislazión laboral internazional, pribó o poder de negoziazión d'os triballadors internazionals... A ruina d'as clases meyas puede apolargar-se entre una pila decadas, dica que os chornals en os países en bías de desembolique apercazen os libels d'ozidén». "Economía canalla" Loretta Napoleoni. Editorial Paidós

domingo, 9 de junio de 2013

Ixagrín


Por entre os bisillos d'a tuya cara
se dispierta un furo sol con brilura,
como una xerata de fermosura
que á punto diya traye lumbre clara.

O ixagrín d'a mía bida s'ampara
en dandalosos nubles de tristura
que apercazan toda a suya negrura
d'as guambras d'a nuei n'as que se mascara.

Por o barducal que bi ha en a endrezera
se chabisca a mía alma e s'esbariza,
rebotida d'angunia e desespero.

Entre a claror pardisca d'a paquiza
acucuta o tuyo riso esclatero
con recosiros de luna mielera.

  
«Ixagrín, desencanto; se dispierta, se despierta; furo, salvaje; brilura, refulgencia; xerata, fogata; fermosura, hermosura; á punto diya, al amanecer; traye, trae; lumbre, luz del fuego; s'ampara, se refugia; dandalosos, inestables; nubles, nublos; tristura, tristeza; apercazan, toman; guambras, penunbras; nuei, noche; se mascara, se tizna; barducal, barrizal; endrezera, senda; chabisca, salpica; s'esbariza, resbala; rebotida, rebosante; angunia, congoja; desespero, desesperación; claror, luminosidad; pardisca, claroscura; paquiza, umbría; acucuta, despunta; riso, gesto de risa; esclatero, ostensible; recosiros, añoranzas, luna mielera, luna afable (dulce)».


sábado, 1 de junio de 2013

A nieu en chelo


M'escatumba saber que no yes mía;
a gollada berda de primabera
os dulzes caxos plenos d'ambrosía
l'andana farandusca e ristolera.

Me fo cargo de que has un ombre nuebo;
que no s'aiba pon d'a tuya endrezera
a l'amparo d'una xera d'erebo
que a el li escalfa e a yo me desespera.

Ixe diya a nieu zarré a tuya boca,
ya no'n bi abié más borinas ni risos
e l'alegre zeño se'n torné en chelo.

Abentaré as coronas de narzisos
que te metié bien alto chunto a o zielo
pa endurar ixe mal que me preboca.

  
«Nieu, nieve; chelo, hielo; escatumbar, derrumbar; gollada, mirada; berda, verde; caxo, mejilla; plenos, llenos; ambrosía, deleites; andana, andares; farandusca, despreocupada; ristolera, sonriente; no s'aiba, no se aparta; pon, nada; endrezera, camino; xera, fogata; erebo, infierno; escalfa, calienta; zarré, cerró; borinas, fiestas; risos, risas; zeño, gesto; se'n torné, se convirtió; abentaré, lanzaré; te metié, te coloqué; chunto, junto; endurar, soportar; ixe mal que me preboca, todo el daño que me provoca».


sábado, 25 de mayo de 2013

Mullers de mayo




A la Birxen de Semón
la carrían en a piana
entre cantas e rezos
cuatro mullers embrecadas.

En a semana de mayo,
en a primerenca d'o mes,
cuan as flors d'o tremonzillo
salen en os mons d'Azeré.

A birxen camandulera
ba en bolandas mui goyosa
bistida de saya blanca
portiada por rezias mozas.

En prozesión china-chana
con a mosica sonando
os pendons dreitos e luengos
e a catafila blincando.

¡Mai, leba-me ta l'armita
que m'aiman as flors de lin,
replegar l'azul d'o zielo
que bordía en os camins!


«Flors, flores; birxen, virgen; Semón, un antiguo poblado íbero; carriar, acarrear; piana, peana; cantas, canciones; embrecadas, comprometidas; tremonzillo, tomillo; mons, montes; camandulera, parrandera; en bolandas, por el aire; saya, vestido; portiar, transportar; rezias, fuertes; china-chana, sin detenerse; dreito, recto; luengo, largo; a catafila, los acompañantes; mai, madre; leba-me, llévame; armita, ermita; m'aiman, me gustan; flors de lin, flores del lino; replegar, recoger; bordiar, bordear; camins, caminos»


«En que remata a misa en l'armita de Semón bi ha costumbre de puyar en o campanal a repicar as campanas. De contino acuden a minchar madalenas u pastas con un beire d'anís u moscatel en casa d'o santero que bi ye apegada a costau. Os bisgüelos Chuan Crisostomo e Ventura bi estieron de santers, dimpués tío Carrateo pai e fillo y en zagueras Minguillón. Criaban pirinas e coniellos en o zerro e as chens d’os cuatro lugars lis daban lana, bel cuartal de trigo u morziellas e fardels de matazía. Chuan morié en l'armita d'una esbinzadura e o güelo Daniel se'n baxé ta Azeré con o ganau. Ne bendié firme estallo e con os diners cabidaus merqué una casa en a Replazeta. Aquí tenié toros e güellas entre que a güeleta María espachaba en a tabla (carnezería). Un diya que benié Chuan Crisotomo a bier os fillos so no se’n trobé que a la nieta chiqueta que a l’arreo lis ne fazié notorio d’ista traza: “l’agüelo Venturo sen fo, vengó y sen fo” e no bi aturé con iste retruque dica que se'n quederon combenzitos e informaus. Rai, de tornada se bandían os pendons en o Paradero y en a plaza la ilesia. En l'afoto de abaxo Elías ye bandiando-ne uno con tiento e rasmia a coté d'o pilón (fuen con cumo) enfrén d'a piana d'a birxen en o Paradero. Os mosicos d'ista añada se'n son baxaus de Zimballa».




lunes, 20 de mayo de 2013

Taller de artesana




Taller de artesana


Me levanto y leo el mapa del cielo;
me pido el azul que hay en tu ventana
las nubes grises apartando el velo
que cubre el rostro de estampa alazana.

Destellos de luz caen en circunvuelo
como añagazas de mujer gitana
que el aire halaga hasta llegar al suelo;
risas de flores, taller de artesana.

Me llega el cálido ardor de tus soles,
la fragancia que embriaga los colores,
el verde que enardece mis sentidos;

siento el agua que corre entre rumores,
los requiebros de parajes perdidos
y me envuelve la brisa en tornasoles.

Chesús Aranda

sábado, 11 de mayo de 2013

Somordos como paidera


«No resulta comeniente calar-se aintro d'a politica porque ye un barduqual á caramullo de bardoma e tarquín que ha secuestrada la democrazia e puedes emporcar-te, pero como rezién se ha chinorrau l'onica lai de luengas que bi eba en ista autonomía nuestra, pos cale dizir que iste gubierno castejano y endino que s'abergueña de clamar aragonés a la luenga aragonesa no pasará. O pueblo aragonés rebellará e o tiempo meterá a istos menanzios en o puesto que merexen: en o mesmo olbido e disprezio que li fan a la nuestra cultura».




Somordos como paidera


Como güella ligada en a pedera
con o percucho fincau en a paret
se dexa castigada a la cordera
que se desprende d'o suyo corderet.

Como rabaño que ha buena fartera
marcha ta debán o pueblo aragonés,
suelto a l'ancha, de ribera en ribera,
con crapas, bucos, mardanos e cordés.

I'n ha d'animals que belan apuraus;
os demás se desentienden rebiraus:
somordos como paidera en un saso.

Os mardanos no aturan de marezer;
codas curtas e pelache bien raso
que en cuenta d'escurrir no fan que florer.
  
«Somordos, obtusos (sordos); paidera, corral de ganado; güella, oveja; ligada, atada; pedera, estaca al pie de la paridera; percucho, clavija; fincau, hincado; paret, pared; cordera, oveja madre; corderet, cordero; rabaño, rebaño; ha buena fartera, harto de comer; ta debán, adelante; a l'ancha, felices y confiados; crapas, cabras; bucos, cabrones; mardanos, carneros; cordés, corderos; belan, balan; apuraus, angustiados; rebiraus, rebotados (vueltos); saso, altiplano pedregoso; no aturan, no paran; marezer, cubrir a la hembra; codas, rabos; curtas, cortas; pelache, pelaje; bien raso, muy rasurado; en cuenta, en lugar de; escurrir, pensar; no fan que florer, no dejan de fastidiar».